44 günlük Vətən müharibəsindən sonra bəzi qazilər üçün həyat yeni və çətin bir mərhələyə qədəm qoyub. Döyüş meydanından qayıdan qəhrəmanlar təkcə fiziki yaralarla deyil, həm də dərin psixoloji sarsıntılar, sosial uyğunlaşma problemləri və daxili tənhalıq hissi ilə mübarizə aparırlar. Cəmiyyətə inteqrasiya prosesində yaşanan çətinliklər, maddi və mənəvi sıxıntılar bəzi hallarda ağır nəticələrə, hətta intihar hallarına qədər gətirib çıxarır. Bu reallıq postmüharibə dövründə qazilərin həyat şəraitinə və onlara göstərilən dəstəyə diqqətin artırılmasını zəruri edir.
Qazi intiharlarının əsas səbəbləri haqqında Zefer.media-ya açıqlama verən klinik psxioloq, psixoterapevt Rövşən Nəcəfov müharibədən sonra bir çox qazinin düşüncə və davranışlarında travmadan sonrakı dəyişikliklərin müşahidə olunduğunu bildirib:
“Hadisə zaman baxımından keçmişdə qalsa da, travmanın izi psixikada bu gün də təsirini davam etdirir. Beyin təhlükənin bitdiyini tam qəbul etmədikdə yuxu pozulur, sinir sistemi həddindən artıq oyanıqlıq vəziyyətində qalır, diqqət və emosional tənzimləmə zəifləyir. Döyüş şəraitində uzunmüddətli stress, rejimsiz həyat tərzi, yuxu və qidalanmanın nizamsızlığı, fiziki tükənmə sonradan müxtəlif fəsadlar şəklində üzə çıxır. Döyüş yoldaşının itkisi, ölüm təhlükəsi ilə üzləşmə, sağ qalma faktı bəzən özünü günahlandırma, uzanan yas prosesi, özünə qapanma və sosial təcrid kimi ağır reaksiyalara səbəb olur. Depressiya dərinləşdikcə ümidsizlik artır, həyatın mənası və motivasiya zəifləyir, yuxusuzluq və daxili gərginlik isə riskli davranışların artması üçün zəmin yaradır”.
Psixoloq, vəziyyəti daha da çətinləşdirən əsas amillərdən birinin psixoloji yardım istəməyin cəmiyyətdə hələ də qınaq predmetinə çevrilməsi olduğunu qeyd edib:
“Bir çox insan yaşadığı vəziyyəti bölüşməyə çəkinir, zəif görünməkdən ehtiyat edir, problemin zamanla aradan qalxacağını düşünərək peşəkar dəstəyə müraciəti gecikdirir. Halbuki travmadan sonrakı pozuntular və depressiya vaxtında müdaxilə edildikdə idarəolunan, müalicə və reabilitasiya imkanları olan hallardır. Buna görə cəmiyyət biganə qalmamalı, qazilərə münasibətdə anlayışlı və məsuliyyətli mövqe sərgiləməli, onları yalnız rəsmi tədbirlərdə xatırlanan simalar kimi deyil, gündəlik həyatda real ehtiyacları olan insanlar kimi qəbul etməlidir.
İctimai təşkilatlar bu prosesdə həlledici rol oynaya bilər. Onların funksiyası psixoloji dəstəyə çıxışı genişləndirmək, maarifləndirmə fəaliyyətini gücləndirmək və davamlı müşayiət mexanizmi formalaşdırmaqdan ibarət olmalıdır. Travma yönümlü psixoterapiyaya yönləndirmə, ehtiyac yarandıqda psixiatrik qiymətləndirmə, fərdi konsultasiyalar, qrup görüşləri, ailələr üçün psixoedukasiya və uzunmüddətli reabilitasiya proqramları sistemli şəkildə təşkil edilməlidir. Sosial reinteqrasiya bu istiqamətin ayrılmaz tərkib hissəsidir. Peşə adaptasiyası, məşğulluğa dəstək, təhsil və ixtisasartırma imkanları, sağlam həyat rejiminin bərpası, hüquqi və sosial xidmətlərə yönləndirmə qazinin həyatında struktur və mənalılıq hissini gücləndirir”.
Sonda R.Nəcəfov qazilərin psixoloji dəstək layihələrində mentor kimi iştirak etməsinin vacibliyini vurğulayıb:
“Bu yanaşma etimadı artırır, damğalanmanı zəiflədir, peşəkar dəstəyə müraciəti asanlaşdırır və proqramların formal deyil, funksional şəkildə qurulmasına kömək edir. Mentorların məqsədyönlü seçilməsi, qısa hazırlıq mərhələsindən keçirilməsi, məxfilik və etik davranış qaydalarının aydın şəkildə müəyyənləşdirilməsi vacibdir. Postmüharibə dövründə ağır psixoloji nəticələrin qarşısının alınmasının əsas şərti koordinasiyalı yanaşmadır. Psixoloji yardım, sosial dəstək, ictimai həssaslıq, aidiyyəti qurumlar və ixtisaslaşmış təşkilatlar arasında real əməkdaşlıq eyni məqsədə xidmət etməlidir”.
Pərvin
