Texnologiya bütün sahələrdə inkişafı sürətləndirdiyi kimi, tarixi irsin qorunmasında da mühüm vasitəyə çevrilir. Dünyanın diqqətçəkən mədəniyyət turizmi istiqamətlərindən biri olan Türkiyə zəngin irsini gələcək nəsillərə çatdırmaq üçün bu imkanlardan yararlanır. Ölkədə arxeoloji qazıntılar, bərpa layihələri və xaricə qanunsuz aparılmış əsərlərin qaytarılması istiqamətində beynəlxalq əməkdaşlıq davam edərkən, Manisada yerləşən Sardis Qədim Şəhəri və Bin Təpə Lidiya kurqanlarında hava müşahidə və təhlükəsizlik mərkəzi istifadəyə verilib. UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısında yer alan ərazi uzaq məsafədən müşahidə və gecəgörmə imkanlarına malik dronlarla izləniləcək. Yeni sistem qanunsuz qazıntıların və tarixi abidələrə zərərin qarşısını almağa kömək edəcək.
Bir vaxtlar sərvəti və erkən sikkə istehsalı ilə tanınan qüdrətli Lidiya dövlətinin paytaxtı olan Sardis Türkiyənin zəngin tarixini əks etdirir. Yaxınlıqdakı Bin Təpə isə Lidiya hökmdarlarının dəfn olunduğu, dünyanın ən böyük qədim nekropollarından biri hesab edilən ərazidir. Təxminən 75 kvadratkilometr sahəni əhatə edən nekropolda 120-dən çox kurqan tipli məzar yerləşir. Anadolu ərazisində Lidiya sivilizasiyasının özünəməxsus mədəniyyətini əks etdirən arxeoloji və memarlıq nümunələrinə görə Sardis və Bin Təpə 2025-ci ildə UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilib.
Mədəni irsin qorunmasında müasir texnologiyalar
Mədəniyyət və turizm naziri Mehmet Nuri Ersoy tərəfindən açılışı edilən Sardis Qədim Şəhəri Hava Müşahidə və Təhlükəsizlik Mərkəzi geniş ərazinin fasiləsiz nəzarətdə saxlanılmasını təmin edəcək. Bu addım qanunsuz qazıntıların və tarixi abidələrə zərərin qarşısını almağa yönəlib. Yeni texnologiyalar tarixi irsin qanunsuz qazıntılardan və xəzinə axtarışlarından qorunmasına, gələcək nəsillərə bütöv şəkildə çatdırılmasına xidmət edəcək. Açılış mərasimində çıxış edən nazir Mehmet Nuri Ersoy tarixi məkanlara yönələn təhdidlərin mümkün qədər erkən müəyyənləşdirilməsinin və qarşısının alınmasının vacibliyini vurğulayıb. O bildirib ki, Sardisdəki mərkəzin əsas məqsədi texnologiyadan istifadə etməklə qanunsuz qazıntıların qarşısını əvvəlcədən almaq və Türkiyənin tarixi əsərlərinin aid olduqları torpaqlarda qalmasını təmin etməkdir.
Türkiyənin mədəni sərvətlərin qanunsuz dövriyyəsinə qarşı mübarizəsi üç əsas istiqamətə əsaslanır: qarşısının alınması, beynəlxalq əməkdaşlıq və geri qaytarılma. Karnıyarık Təpə yaxınlığında yerləşən, Bin Təpə kurqanlarına baxan keçmiş qazıntı evinin yenidən qurulması ilə yaradılan Sardis mərkəzi bu strategiyanın ilk istiqamətini əks etdirir.
Gecəgörmə imkanlarına malik iki uzaqmənzilli pilotsuz uçuş aparatı sistemi ilə təchiz olunan mərkəzin müşahidə imkanları üç anten sistemi ilə gücləndirilib. Burada müşahidə stansiyaları, böyük ekranlar və təhlükəsizlik kameraları da istifadəyə verilib. Mərkəzdə çalışan təhlükəsizlik əməkdaşları dronların idarə olunması üzrə təlimləri başa vuraraq müvafiq sertifikatlar əldə ediblər. Hava müşahidəsi zamanı şübhəli fəaliyyət və ya qanunsuz qazıntı cəhdi aşkarlandıqda, məlumat dərhal müdaxilə üçün jandarm bölmələrinə ötürüləcək.
Sardis Qədim Şəhərində yaradılan pilot mərkəz Türkiyədə gələcək mühafizə siyasətinin formalaşdırılmasına və mədəni irsin qorunması üzrə əlavə tədbirlərin hazırlanmasına da töhfə verəcək.
Mədəni irsin qorunması üçün beynəlxalq əməkdaşlıq
Tarixi əsərlərin qaçaqmalçılığına qarşı mübarizənin ikinci istiqaməti olan beynəlxalq əməkdaşlıq çərçivəsində Türkiyə UNESCO, INTERPOL, Ümumdünya Gömrük Təşkilatı və BMT-nin Narkotiklər və Cinayətkarlıq üzrə İdarəsi kimi beynəlxalq qurumlarla birgə fəaliyyət göstərir. Bu səylər çərçivəsində mədəni sərvətlərin idxalına məhdudiyyətlər tətbiqini nəzərdə tutan, ABŞ ilə 2021-ci ildə imzalanmış anlaşma memorandumu 2026-cı ildə daha beş il müddətinə yenilənib. Bundan əlavə, Manhetten Dairə Prokurorluğu və ABŞ-ın Daxili Təhlükəsizlik Araşdırmaları İdarəsi (HSI) ilə birgə aparılan araşdırmalar və hüquqi proseslər tarixi əsərlərin Türkiyəyə qaytarılmasında mühüm nəticələr verib.
13474 tarixi əsər Türkiyəyə qaytarılıb
Üçüncü istiqamət olan geri qaytarılma çərçivəsində Türkiyə rəsmiləri xaricə qanunsuz aparılmış tarixi əsərlərin dünyanın harasında olmasından asılı olmayaraq müəyyənləşdirilməsi və geri gətirilməsi istiqamətində fəaliyyətlərini davam etdirirlər. Nazir Mehmet Nuri Ersoyun mərkəzin açılışında açıqladığı rəqəmlərə əsasən, 2002-ci ildən bəri Türkiyəyə 13474 mədəni sərvət qaytarılıb. Onlardan 9159-u son səkkiz ildə ölkəyə gətirilib.
Geri qaytarılan ən diqqətçəkən əsərlər arasında ABŞ-dan gətirilən, Burdurun qədim Boubon şəhərinə aid Mark Avrelinin tunc heykəli; ABŞ və Danimarkadan qaytarılan Düver mənşəli terrakota memarlıq lövhələri; Böyük Britaniya və İspaniyadan gətirilən İznik çiniləri; İsveçrədən qaytarılan Urartu tunc əşyaları; Böyük Britaniyadan geri alınaraq Sidamara sarkofaqı ilə birləşdirilən Erosun baş heykəli; ABŞ-dan gətirilən Zeugma mozaika paneli və Niderlanddan qaytarılan Şilədəki Bozgoca məscidinin kitabəsi yer alır.
