Qlobal ictimai səhiyyə siyasətində narkotik asılılığı və onun yaratdığı infeksion fəsadlarla mübarizə uzun illər ərzində kriminal və mənəvi yanaşmaların təsiri altında formalaşıb. Lakin elmi araşdırmalar və epidemioloji təcrübə göstərir ki, xüsusilə inyeksion narkotik istifadəçiləri arasında İnsanın İmmunçatışmazlığı Virusunun (İİV) yayılmasının qarşısının alınması yalnız cəza və qadağa mexanizmləri ilə mümkün deyil.
İnyeksion narkotik istifadəsi zamanı İİV-in ötürülməsinin əsas mexanizmlərindən biri qanla çirklənmiş iynə və şprislərin bir neçə şəxs tərəfindən istifadəsidir. İstifadə olunmuş inyeksiya avadanlığında qala bilən qan virusun bir şəxsdən digərinə birbaşa qan dövranı yolu ilə keçməsinə şərait yarada bilər. Bu səbəbdən inyeksion narkotik istifadəçiləri arasında təhlükəsiz inyeksiya praktikalarının təmin edilməsi İİV-in yayılmasının qarşısının alınmasında mühüm epidemioloji əhəmiyyət daşıyır.
Bu zəncirin qırılmasında əsas elmi-praktik yanaşmalardan biri Zərərin Azaldılması Proqramlarıdır (ZAP). Zərərin azaldılması narkotik istifadəsini təşviq edən deyil, real mövcud riskləri azaltmağa və insanların həyatını, sağlamlığını qorumağa yönəlmiş ictimai səhiyyə strategiyasıdır.
Bu yanaşmanın mühüm komponentlərindən biri steril iynə və şpris proqramlarıdır. İnyeksiya avadanlığının paylaşılmasının qarşısının alınması İİV-in qan yolu ilə ötürülməsi üçün əsas kanallardan birini aradan qaldırır. Bununla yanaşı, bu proqramlar insanları səhiyyə xidmətləri ilə əlaqələndirmək, İİV və hepatitlərə dair testlərə çıxışı artırmaq, profilaktik məsləhət və digər tibbi xidmətləri əlçatan etmək baxımından da əhəmiyyətlidir.
Digər mühüm istiqamət opioid əvəzedici müalicədir (OƏM). Metadon və buprenorfin kimi preparatlarla tibbi nəzarət altında aparılan müalicə opioid asılılığının idarə olunmasına, inyeksion narkotik istifadəsinin və bununla bağlı riskli davranışların azalmasına, şəxsin səhiyyə və sosial xidmətlərlə əlaqəsinin güclənməsinə kömək edə bilər.
Zərərin azaldılması proqramlarının əsas üstünlüklərindən biri də onların İİV-lə yaşayan və ya İİV-ə yoluxma riski yüksək olan şəxslərin səhiyyə sisteminə cəlb olunmasını asanlaşdırmasıdır. Aşağı astanalı xidmətlər vasitəsilə insanlar İİV testindən keçə, statuslarını erkən öyrənə və müvafiq hallarda antiretrovirus terapiyaya (ART) yönləndirilə bilirlər. İİV-in erkən aşkarlanması və effektiv müalicəsi yalnız həmin şəxsin sağlamlığının qorunmasına deyil, həm də virusun cinsi yolla ötürülməsi riskinin əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına xidmət edir.
Burada xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, zərərin azaldılması proqramları narkotik istifadəsini “normal” və ya təhlükəsiz hesab etmir. Əksinə, məqsəd insanın narkotik istifadəsini dərhal dayandıra bilmədiyi vəziyyətdə belə, onun İİV, hepatit və digər ciddi infeksiyalara yoluxma riskini minimuma endirmək və müalicəyə çıxışını təmin etməkdir.
Elmi və ictimai səhiyyə baxımından əsas məsələ cəzalandırma ilə səhiyyə müdaxiləsini bir-birinə alternativ hesab etməməkdir. Narkotik asılılığı ilə mübarizə, eyni zamanda, profilaktika, müalicə, reabilitasiya, psixososial dəstək və infeksion xəstəliklərin qarşısının alınmasını əhatə edən kompleks yanaşma tələb edir.
İİV epidemiyasının idarə olunmasında məqsəd yalnız yoluxmuş şəxsləri müəyyənləşdirmək deyil, yeni yoluxmaların qarşısını almaq, insanların müalicəyə çıxışını təmin etmək və riskli davranışların yaratdığı epidemioloji zənciri qırmaqdır. Bu baxımdan zərərin azaldılması proqramları həm fərdi, həm də ictimai səhiyyə səviyyəsində mühüm strateji alət olaraq qiymətləndirilməlidir.
Nofəl Şərifov
Aids-lə Mübarizə İctimai Birliyinin sədri
