ABŞ Prezidenti Donald Tramp Səudiyyə Ərəbistanı ilə nüvə sazişini təsdiqləyib.
Bu barədə “The Wall Street Journal” məlumat yayıb.
Belə ki, sənəd ABŞ şirkətlərini krallıqda uran zənginləşdirmə müəssisələri tikməyə öhdəlik qoya bilər.
Energetika nazirinin bu gün müqaviləni imzalaması və Konqresin daha sonra onu nəzərdən keçirməsi gözlənilir.
ABŞ ilə Səudiyyə Ərəbistanı arasında əldə olunan nüvə razılaşması ekspertlər tərəfindən müxtəlif aspektlərdən qiymətləndirilir.
Politoloq Elçin Xalidbəyli Zefer.media-ya açıqlamasında bildirib ki, sazişin məqsədlərindən biri nüvə tullantıları ilə bağlı risklərin ABŞ-dən kənarda saxlanılması ola bilər:
“Səudiyyə Ərəbistanı Amerika Birləşmiş Ştatlarının Yaxın Şərqdəki ən yaxın müttəfiqlərindən biridir. ABŞ-nin maraqlarını yüksək tutan bir dövlət kimi diqqəti çəkir. Ona görə də Səudiyyə Ərəbistanı ilə ABŞ arasında belə strateji istiqamətlər üzrə anlaşmaların, sazişlərin əldə olunması qətiyyən təəccüblü deyil.
Əslində, uranın zənginləşdirilməsi ilə bağlı sazişin detallarının nədən ibarət olduğu hələlik tam şəkildə bəlli deyil. Ona görə də bu sazişin əsas məzmun və məqsədinin nədən ibarət olacağı barədə fikir söyləmək tezdir.
Ancaq təxmin etmək olar ki, burda hər iki tərəfin ciddi maraqları var. ABŞ-nin bundan külli miqdarda maliyyə vəsaiti qazanacağı şübhə doğurmur. Digər tərəfdən, zənginləşdirilmiş uranın yalnız Səudiyyə Ərəbistanına məxsus olacağı da bəlli deyil. Ola bilsin ki, həmin zənginləşdirilmiş uran kütləsinin bir hissəsi ABŞ tərəfindən götürülsün. Ortaq şəkildə uranın zənginləşdirilməsi üzrə bir müəssisənin yaradılması və ortaq şəkildə bundan faydalanılması nəzərdə tutulmuş ola bilər. Əsas məqsəd ABŞ-nin uranın zənginləşdirilməsi prosesində ortaya çıxan nüvə tullantılarından elə əvvəlcədən yaxasını qurtarmaq istəyi ola bilər. Yəni həmin nüvə tullantılarının ABŞ ərazisində yox, başqa ölkənin, məsələn Səudiyyə Ərəbistanının ərazisində olmasını istəyir. Bu, nüvə dövlətləri üçün və yaxud da atom elektrik stansiyaları işlədən ölkələr üçün kifayət qədər ciddi problemdir. Çünki o nüvə tullantıları basdırıldıqdan sonra belə şüalanma və yaxud da hər hansı bir ciddi problemlər yaratmaq xarakteristikasını qoruyub saxlayır. Bu, əlavə problem yüküdür və ABŞ bu yükü də öz üzərindən atmış olur”.
Ekspert qeyd edib ki, Səudiyyə Ərəbistanının nüvə dövlətinə çevrilməsi regionda yeni güc balansı yarada bilər:
“Təbii ki, bu anlaşmanın sonrakı mərhələdə Səudiyyə Ərəbistanına nüvə silahı yaratmaq imkanları qazandırıb-qazandırmayacağı da kifayət qədər müəmmalı məsələdir. ABŞ-nin Səudiyyə Ərəbistanının nüvə dövlətinə çevrilməsində maraqlı olduğunu büruzə verən hər hansı bir rəsmi mövqeyə rast gəlinməyib. Ola bilər ki, bu, dinc məqsədlər üçün nəzərdə tutulmuş bir əməkdaşlıqdır. Səudiyyə Ərəbistanı ərazisində atom elektrik stansiyalarının fəaliyyəti üçün və ABŞ-yə lazım olan həcmdə zənginləşdirilmiş uran kütləsinin istehsalı üçün nəzərdə tutulmuş ola bilər. Ümumi götürdükdə, bu prosesin Səudiyyə Ərəbistanını nüvə silahına sahib olan ölkəyə çevirib-çevirməyəcəyi barədə qəti fikir bildirmək mümkün deyil. Əgər bu baş verərsə, Yaxın Şərqdə hem geopolitik, həm geostrateji, həm də ümumi balans ciddi şəkildə dəyişə bilər. İsraildən sonra daha bir ölkə nüvə silahına sahib olmaqla İsraili balanslaşdırmış olar. Hazırda ABŞ İsraillə düşmən münasibətində olan İrana nüvə silahını yaratmaq imkanları vermək istəmir və belə bir situasiyada İsrail üçün ikinci problemin yaradılıb-yaradılmayacağı da müəyyən şübhələr doğurur. Bu məsələ hələlik tam açıqlanmadığı üçün ümumi hədəflərin nədən ibarət olduğu və ya proseslərin hansı istiqamətlərə yönələcəyi barədə ehtimal irəli sürmək o qədər də asan deyil”.
Lalə Qurbanlı
