İİV haqqında cəmiyyətdə uzun illər ərzində formalaşmış yanlış təsəvvürlər bu gün də insanların düşüncəsinə ciddi təsir göstərir. Mövzu gündəmə gələndə bir çox insanın ağlına hələ də 1990-cı illərin qorxu və təşviş üzərində qurulmuş tibbi məlumatları gəlir. İİV-ə yoluxma çox vaxt həyatın sonu, sosial təcrid və qaçılmaz ölüm kimi təsəvvür edilir.
Lakin müasir tibbin reallığı tamamilə başqadır.
Bu gün İİV artıq vaxtında aşkarlanaraq müalicə olunduğu halda idarə edilə bilən xroniki sağlamlıq vəziyyətidir. Buna görə cəmiyyətin İİV haqqında köhnə və yanlış təsəvvürlərdən uzaqlaşması, elmi məlumatlara əsaslanması olduqca vacibdir.
İİV və QİÇS eyni anlayış deyil
Cəmiyyətdə ən geniş yayılmış yanlışlıqlardan biri İİV və QİÇS anlayışlarının eyni hesab edilməsidir.
İİV — insan immunçatışmazlığı virusudur.
QİÇS — İİV infeksiyasının müalicə olunmadığı halda inkişaf edə bilən ən ağır, gec mərhələsidir.
Başqa sözlə, İİV-ə yoluxmuş hər bir insan QİÇS mərhələsində deyil. Müasir antiretrovirus müalicəsi ilə İİV-in inkişafının qarşısını almaq və insanın uzun, sağlam və keyfiyyətli həyat sürməsinə imkan yaratmaq mümkündür.
İİV hər zaman özünü dərhal göstərmir
Digər yanlış təsəvvür ondan ibarətdir ki, İİV-ə yoluxan insan dərhal xəstələnir və onun vəziyyəti ətrafdakılar tərəfindən asanlıqla müəyyən edilir.
Əslində isə ilkin mərhələdə bəzi insanlarda qripə bənzər əlamətlər — qızdırma, boğaz ağrısı, halsızlıq və limfa düyünlərinin böyüməsi müşahidə oluna bilər. Bəzi insanlarda isə ümumiyyətlə nəzərəçarpacaq simptom olmur.
Daha sonra uzun müddət simptomsuz dövr yaşana bilər. İnsan özünü tam sağlam hiss etdiyi halda virus orqanizmdə mövcud ola bilər. Məhz buna görə İİV statusunu yalnız xarici görünüşə və ya simptomlara əsasən müəyyən etmək mümkün deyil. Riskli təmas olduqda ən doğru yol vaxtında testdən keçməkdir.
“Ertəsi gün test mənfi çıxdısa, deməli, İİV yoxdur” — bu da yanlış fikirdir
İİV testlərinin nəticəsini düzgün qiymətləndirmək üçün pəncərə dövrünü nəzərə almaq lazımdır.
Testlərin aşkarlama müddəti istifadə olunan testin növündən asılıdır. Müasir laboratoriya testləri İİV infeksiyasını daha erkən aşkarlaya bilir, lakin heç bir test yoluxmadan dərhal sonra infeksiyanı etibarlı şəkildə istisna etmir.
Buna görə mümkün riskli təmasdan dərhal sonra alınmış mənfi nəticə həmişə yekun nəticə hesab edilə bilməz. Testin nə vaxt aparılmalı olduğu və mənfi nəticənin nə zaman etibarlı sayıldığı barədə həkim və ya mütəxəssisin tövsiyəsinə əməl edilməlidir.
İİV-dən qorunmaq üçün müasir imkanlar mövcuddur
İİV-in profilaktikası yalnız qoruyucu vasitələrdən istifadə ilə məhdudlaşmır.
PrEP (pre-ekspozisiya profilaktikası) İİV-ə yoluxma riski yüksək olan, lakin İİV-ə yoluxmamış şəxslər üçün nəzərdə tutulan profilaktik üsuldur. Təyinat və düzgün istifadə zamanı yoluxma riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
PEP (post-ekspozisiya profilaktikası) isə İİV-lə mümkün təmasdan sonra tətbiq edilən təcili profilaktikadır. PEP-ə mümkün qədər tez, ideal olaraq ilk saatlarda və 72 saatdan gec olmayaraq başlanmalıdır. Kursun müddəti və tətbiqi tibb mütəxəssisi tərəfindən müəyyən edilir.
Burada əsas mesaj sadədir: riskli təmas baş veribsə, panikaya düşmək əvəzinə mümkün qədər tez tibbi yardım almaq lazımdır.
“Müəyyən olunmayan = Yoluxdurmayan” — elmin təsdiqlədiyi həqiqət
İİV haqqında cəmiyyətdəki stiqmanı dəyişdirən ən mühüm elmi nailiyyətlərdən biri U=U — “Undetectable = Untransmittable”, yəni “Müəyyən olunmayan = Yoluxdurmayan” prinsipidir.
İİV-lə yaşayan şəxs antiretrovirus müalicəsini düzgün və davamlı qəbul etdikdə virus yükü qanda laboratoriya testlərinin müəyyən edə bilmədiyi səviyyəyə qədər azala bilər.
Elmi araşdırmalar göstərir ki, virus yükü davamlı şəkildə müəyyən olunmayan səviyyədə olan şəxsdən İİV-in cinsi yolla ötürülməsi baş vermir.
Bu, yalnız tibbi fakt deyil, həm də cəmiyyət üçün mühüm sosial mesajdır: İİV-lə yaşayan insan təhlükə mənbəyi kimi təqdim edilməməlidir.
İİV-lə yaşayan insanlar ailə qura və uzun ömür sürə bilərlər
İİV diaqnozu insanın ailə qurmaq, işləmək, təhsil almaq, sosial həyata qoşulmaq və gələcək planlar qurmaq hüququnu əlindən almır.
Müasir müalicə ilə İİV-lə yaşayan insanların uzun və keyfiyyətli həyat sürməsi mümkündür. Müalicə və tibbi nəzarət hamiləlik dövründə də İİV-in anadan uşağa ötürülməsi riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağa imkan verir.
Bu səbəbdən İİV diaqnozunu “həyatın sonu” kimi təqdim etmək həm elmi baxımdan köhnəlmiş yanaşmadır, həm də insanlara ciddi psixoloji və sosial zərər vurur.
Əsas problem virusdan çox, bəzən stiqma olur
İİV haqqında yanlış məlumatlar insanları testdən keçməkdən, müalicəyə başlamaqdan və tibbi yardım axtarmaqdan çəkindirə bilər.
İnsanları qorxutmaq, onları cəmiyyətdən təcrid etmək və ya İİV-lə yaşayan şəxslərə qarşı ayrı-seçkilik etmək problemi həll etmir. Əksinə, bu yanaşma insanların səhiyyə xidmətlərinə müraciətini gecikdirə bilər.
Bizim məqsədimiz qorxunu artırmaq deyil, məlumatlılığı artırmaqdır.
İİV haqqında cəmiyyətə çatdırılmalı ən mühüm mesaj budur:
İİV ölüm hökmü deyil. İİV-lə yaşayan insan cəmiyyətdən təcrid edilməməlidir. Vaxtında test, düzgün müalicə və profilaktika insan həyatını dəyişə bilər.
Cəmiyyət olaraq köhnə qorxu stereotiplərindən uzaqlaşmalı, elmi həqiqətləri əsas götürməli və İİV-lə yaşayan insanlara qarşı ayrı-seçkiliyə yol verməməliyik.
Qorxunu məlumatla, stiqmanı anlayışla, yanlış təsəvvürləri elmi həqiqətlərlə əvəz etməliyik.
Nofəl Şərifov
Aidslə Mübarizə İctimai Birliyinin sədri
