Sentyabrın 1-də Bişkekdə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) sammiti çərçivəsində Vladimir Putin və Nikol Paşinyan arasında keçirilən görüş Rusiya-Ermənistan münasibətlərindəki böhranın aradan qalxmadığını bir daha göstərdi. Əksinə, artıq mövcud olan fikir ayrılıqlarına, ilk növbədə, İrəvanın Avropa istiqamətindəki kursu, Ermənistanın Avrasiya İqtisadi İttifaqında (Aİİ) gələcək iştirakı və Rusiyanın ölkədəki hərbi mövcudluğunun gələcəyi ilə bağlı yeni ziddiyyətlər də əlavə olunur.
Zefer.media “Minval”a istinadən xəbər verir ki, görüşdən sonra Paşinyan danışıqları “çox yaxşı” adlandırıb və dəyişən şəraitdə Rusiya ilə münasibətlərin “yenidən formalaşdırılmasına” ehtiyac olduğunu bildirib. Lakin söhbətin ictimaiyyətə açıq hissəsi nikbinlik üçün daha az əsas verib. Putin və Paşinyan Ermənistanın gələcək xarici siyasət kursu ilə bağlı kifayət qədər açıq şəkildə mübahisə ediblər. Rusiya prezidenti bir neçə dəfə məsələləri elə qoyub ki, Ermənistanın baş naziri öz siyasətindəki açıq ziddiyyətləri izah etməli olub.
Görüşün gərginliyini ikitərəfli münasibətlərin hələ də gərgin olaraq qalması da artırıb. Putin Paşinyanı onun partiyasının iyunda keçirilən parlament seçkilərində qələbəsi münasibətilə təbrik etməyib. Bunun əvəzində Bişkekdəki danışıqlardan əvvəl hazırkı Ermənistan hakimiyyətinin ən barışmaz opponentlərindən biri olan keçmiş prezident Robert Koçaryanı doğum günü münasibətilə nümayişkaranə şəkildə təbrik edib. Üstəlik, bu, Koçaryanın həbsindən cəmi bir neçə gün sonra baş verib.
Bundan əlavə, Rusiya lideri formal təbriklə kifayətlənməyib. O, Koçaryanın Rusiya ilə Ermənistan arasında müttəfiqlik münasibətlərinin inkişafına verdiyi töhfəni xüsusi qeyd edib və ona “sınaqlar qarşısında möhkəm dayanmağı” arzulayıb. Mövcud vəziyyətdə bu sözləri yalnız protokol nəzakəti kimi qəbul etmək çətin idi. Bu ifadələr həm Koçaryana dəstək, həm də Paşinyana kifayət qədər aydın siyasi siqnal kimi görünürdü.
Lakin görüşün, bəlkə də, ən diqqətçəkən hissəsi Ermənistanın Avropa İttifaqı ilə Aİİ arasında gələcəyi ilə bağlı ictimai mübahisə olub. Putin açıq şəkildə bildirib ki, eyni vaxtda iki birliyin üzvü olmaq mümkün deyil və faktiki olaraq İrəvana seçim etməyi təklif edib.
Paşinyanın cavabı isə kifayət qədər ziddiyyətli olub. O etiraf edib ki, gec-tez Ermənistan həqiqətən də Aİ ilə Aİİ arasında seçim etməli olacaq. Lakin onun fikrincə, belə qərarın verilməsi üçün hələ vaxt çatmayıb. Baş nazir, həmçinin bildirib ki, Ermənistanın Avropa İttifaqına üzvlük prosesinin başlanması haqqında qanun, digər məsələlərlə yanaşı, referendum keçirilməsinin qarşısını almaq məqsədilə qəbul edilib.
Bu izah, yumşaq desək, özünəməxsus görünür. Belə çıxır ki, hakimiyyət Aİ-yə üzvlük prosesini rəsmi şəkildə başladıb, lakin eyni zamanda vətəndaşlardan belə bir seçimi dəstəkləyib-dəstəkləmədiklərini soruşmağı hələ tez hesab edir. Paşinyanın özü bunu Aİ-yə üzvlük perspektivinin qeyri-müəyyən olması ilə izah edir. Onun sözlərinə görə, referendum üçün məsələ hələ “yetişməyib”.
Bununla belə, Ermənistanın baş naziri daha sonra bu ehtiyatlılığın əsas səbəbini özü açıqlayıb. Hazırda Ermənistanın Aİİ-yə real alternativi yoxdur. Bu alternativ nə vaxt yaranacaqsa, ümumiyyətlə yaranacaqsa, İrəvan da yalnız bundan sonra referendum yolu ilə və ya referendumsuz son qərarını verə bilər.
Məhz buna görə Paşinyana vaxt lazımdır. Ermənistan rəhbərliyi Avropa ilə yaxınlaşmanı davam etdirir və eyni zamanda ölkə üçün Rusiyadan iqtisadi və siyasi alternativlər yaratmağa çalışır. Lakin Moskva ilə yekun şəkildə yolları ayırmaq Ermənistan üçün həddindən artıq risklidir. Putin isə Paşinyanın bu həssas nöqtəsini kifayət qədər dəqiq müəyyənləşdirərək qərarı təxirə salmamağı və Ermənistan vətəndaşlarından nə istədiklərini birbaşa soruşmağı təklif edib: “Seçiminizi edin və məsələni bağlayaq”.
İqtisadiyyat isə hələ də Moskvanın ən ciddi arqumentlərindən biri olaraq qalır. 2026-cı ilin ilk yarısında Rusiya-Ermənistan arasında ticarət dövriyyəsi təxminən 21 faiz azalaraq 3,3 milyard dollardan 2,6 milyard dollara düşüb. Rusiyanın Ermənistanın xarici ticarətindəki payı isə 34,7 faizdən 27,5 faizə enib. Ermənistan üçün belə bir azalma kifayət qədər həssasdır. Təsadüfi deyil ki, Paşinyan avqust ayında uzun fasilədən sonra Avrasiya Hökumətlərarası Şurasının iclasında şəxsən iştirak edib və ticarət-iqtisadi əlaqələrin zəifləməsinin qarşısının alınmasına çağırıb.
Rusiyanın Gümrüdəki hərbi bazası məsələsi də heç də az diqqətçəkən olmayıb. Putin açıq şəkildə bildirib ki, Ermənistanın artıq Rusiyanın hərbi mövcudluğuna ehtiyacı yoxdursa, Moskva “hətta sabah” ölkədən çıxmağa hazırdır. Məsələnin belə qoyuluşu Ermənistan rəhbərliyini kifayət qədər çətin vəziyyətə salır. Əgər İrəvan Rusiya hərbi bazasının çıxarılmasını tələb etsə, ölkənin təhlükəsizliyinə görə məsuliyyəti özü daşımalı olacaq. Baza qalarsa, bu, Moskvanın tənqid edilməsinə baxmayaraq, Ermənistanın hələ də Rusiyanın hərbi mövcudluğunda maraqlı olduğunu göstərəcək.
Bununla belə, Paşinyanın mövqeyi də tədricən güclənir. Azərbaycanla yeni münaqişə riskinin azalması Ermənistanın təhlükəsizlik məsələlərində Rusiyanın təminatlarından asılılığını azaldır. Eyni zamanda Bakı və İrəvan ticarət, tranzit və energetika məsələlərini müzakirə etməyə başlayırlar. Azərbaycan və Türkiyə ərazisindən keçən kommunikasiyaların açılması isə Ermənistana xarici bazarlara yeni çıxış imkanları verə bilər.
Lakin energetika məsələsində vəziyyət daha mürəkkəbdir. Rusiya Ermənistanın əsas qaz tədarükçüsü olaraq qalır və İrəvan onu qısa müddətdə əvəz edə bilməz. Bununla belə, Ermənistan İranla əməkdaşlığı inkişaf etdirir və Azərbaycanla enerji sahəsində əməkdaşlıq imkanlarını da nəzərdən keçirir.
Nəticədə Moskva ilə İrəvan arasındakı münasibətlər getdikcə siyasi sövdələşməyə daha çox bənzəyir. Rusiya Ermənistanın Avropa istiqamətindəki kursunu məhdudlaşdırmaq üçün hələ də əlində olan iqtisadi və hərbi rıçaqlardan istifadə edir. Paşinyan isə vaxt qazanmağa və Ermənistanın Rusiyadan asılılığına alternativləri tədricən formalaşdırmağa çalışır.
Bişkekdə keçirilən görüş bu ziddiyyətləri yalnız daha aydın şəkildə üzə çıxardı. Tərəflərin bütün bu məsələləri yenidən müzakirə etmək üçün Moskvada görüşü davam etdirmələri nəzərdə tutulur. Lakin yeni görüşün nəticəsinin də eyni şəkildə olmayacağına dair hər hansı zəmanət yoxdur.
Aytən Yalçınqızı
